Sunday, October 17, 2004

Napintas a sarita ngem dika agtik-ab!

DUYOG ITI SINGASING
(Kolum, TAWID NEWSMAGASIN)

JM Agpalo, Jr.

Bukod a Komento ken Analisis iti sarita a “Duayya iti Binakul Nga Ules” Maika-4 a Gungguna iti RFAAFIL 2004 ken sarita ni Danilo Antalan.

Napintas a tema ngem nagkurang iti treatment wenno saan nga umno dagiti naikawes isu a makapaumel.
Adda ti napukaw a banag a sapsapulen iti tunggal reader. Ket no ania dayta a banag ket isu dayta ti pannakapnek.
Bitin, e. Saan a makapnek ta iti laksid iti yaanamong iti kinapintasna, saan nga umdas dayta a yaanamong agsipud iti kinaadda dayta maysa wenno ad-adu pay a banag a sapsapulen.
Iti innak panangamiris, ad-adda ngamin a lumtaw wenno rumimbaw dagiti saludsod iti panunot iti laksid iti yaanamong.
Iti sarita, napateg la unay ti relasion ti agbasbasa ken ti binasana. Ti sarita a kas maysa performative art. Saan a mabalin nga awanen daytoy. Ta uray no maibaga a napintas ti binasa wenno ti amin ti mangibaga a napintas ti sarita no daytoy ket nagtung-ed wenno inayunanna laeng ngem saanna a ninayunan iti panangdiskribir dayta a kinapintas. Napaumel isuna. Ngamin saan a maarikap no ania dayta a kurang. Dina maarikap no ania dayta a sapsapulenna iti sarita.
Wen, saan a kuestion ti kinapintasna. Napintas. Napintas ta nangabak la ngarud, di kadi?
No usigentayo iti aspeto iti emosional, napintas ti sarita ta maemosional la ngarud dagiti eksena.
No iti met teknikal ken mekanismo ti sarita, napintas met ti pannakaaramidna.
Ngem adda latta ti kurang ti sarita.
Ket ania ngarud daytoy a kurang a nangipaay iti makapaumel a situasion?
Padasentayo ngarud nga ukarkaran babaen kadagiti nagkakanaig nga interpretasion. Saan a dagiti balikas a mabasa iti mismo a sarita wenno hermeniutika a basar no di ket mismo a situasion iti agdama a panawen ti sarita.
Ania aya ti sarita?
Maipapan iti tawid a nakawesan iti dayaw ken kultura.
Ti balabala: Nagawid dagiti agkabsat a Julieta ken Marina manipud iti US. Alaendan ti inada. Kayatdan a mailako ti balay, pagablan, ken ti binakul nga ules.
Susik: Saan a kayat nga ilako ni Aurora, a maibilang nga inunaanda uray no maysa daytoy nga ampon.
Gibus: natural a saan a mailako ti binakul nga ules.
AGSIPUD ta tawid, dayaw ken kultura ti tema ti sarita, saan ngarud nga agpangngadua ti nagbasa nga ayunanna ti kinapintas daytoy.
Maymaysa ti makitak a rason ditoy. Nakawesan dagiti agbibiag iti saan nga umno a karakterisasion. Naidalan dagiti pasamak iti saan a maikanatad a kas iti kidkiddawen actual a taray ti gimong wenno sosiedad, ti actual a kultura ken ti akem iti tunggal agbibiag. Nupay makuna a nabileg ket maemosional dagiti eksena, dina kayat a sawen a dakkel met itdenna a kidag.
Adu met dagiti saan unay a maemosional a sarita ngem nakabilbileg la unay ti ibatina a mensahe a mangibunga ti aksion ken reaksion. Ditoy saan laeng a ti kinabileg ti lenguahe ken mensahe a karamanen ti mekanismo iti pannakasurat no di ket epektona kalpasan a mabasa.
Daytoy ti kinaawan iti positibo nga epekto kadaytoy a sarita.
No adda adda man ti itdenna a reaksion, isu dayta dagiti saludsod a nasken a masungbatan.
Kas koma dagitoy a saludsod:
1) saan a nalawag ti kinaadda ti susik dagiti agkakabsat wenno saan a nailawlawag no apay a saan a kayat da Julieta ken Marina ni Aurora a manangda.
2) annak ni Magdalena Rapada Vda.de Querubin dagitoy a tallo. Ngem, no agsususik dagiti agkakabsat, kayatna a sawen, saan a nasayaat ti pannarabay ti ina.
3) saan met a nalawag no kasano a nakaadal da Julieta ken Marina iti laksid ti kasasaadda iti biag. Nakapanda pay idiay America.
4) Saan a nalawag iti iseserrek dagiti Americano a gumatang iti binakul nga ules. A basta lattan addada ditan nge eksena a naisubo iti agbasbasa.
5) ala wen, nakaadal da Julieta ken Marina, agnanaedda payen iti US, ngem saanak a mapagtung-ed ti karakterisasion a naikawes kadakuada.
Agingga a nakabitin iti tangatang dagitoy a saludsod, adda latta dagiti ngatangata a narigat a maibuksilan.
Sungbatantayo met laeng dagiti saludsod:
1) susik dagiti agkakabsat---ania ti puon ken gapuna? Inrurumen kadi ni Aurora dagiti agkabsat idi ubbingda pay nga isu ti pannakaimula ti gura ken lunod iti pusoda? Saan a naipakita. Awan ti ramot, puon, sanga. Basta naibaskag lattan dayta a gura dagiti agkabsat ken Aurora. Awan ti paripirip kadaytoy. Uray no maysa abalikas wenno maysa a binatog, laeng mabalinen koma.
Doktora ken inhiniera dagiti dua. No apay a nakaadalda,diak ammo no apay iti laksid ti kasasaadda iti biag. Iti pudno a biag, narigat ti agpaadal iti doktora ken inhiniera. Banag a narigat a patien a ti maysa a marigrigat a mangngabel ket nakapaadal iti doktora ken inhiera. Di met ngarud nailawlawag nga isu ket maysa a big time producer wenno manufacturer.
Ala wen, nakaadal dagiti dua nga agkabsat. Okey! Posible nga adda ti nangtulong kadakuada, a no asino dayta, saanen nga isu iti importante iti sarita ta di met isu ti masarsarita. Wenno self-supportingda. Okey, pagbigyan natin. Ngem saan manen a maitutop ti katataoda iti pasamak wenno eksena. Madi e.
Doktora ken inhiniera iti agkalikagum iti bassit a sanikua. A nagawid dagitoy manipud iti US a dayta laeng a sangkapirit a sanikua ti gamgamenda?
Saan a nakapappapati! Talaga a diak patien daytoy a banag, gapu kadagitoy a rason: a) nabaknang dagitoyen; b) de-adalda. Dipay ket awanen ti serbi ti adal wenno edukasion nga iladawan iti sarita? Ta dagitin adda nakaturpos iti edukasion iti mangidadanes kadagiti saan a nakaragpat iti edukasion? Uray pay ngata no mapaspasamak daytoy nga eksploytesion dagiti nakaadal kadagiti di nakaadal, saan a nabileg a piesa iti maysa a salip no ti targetna ket pampamilia laeng a susik. Dagiti kakastoy nga eksploytesion ket para kadagiti laeng mangirakurak iti mapaspasamak iti agdama a gimong. Gimong—sosiedad, ngem saan a pampamilia.
Ala kunaentan a maysa daytoy a kaso ti naisalsalumina. Ngem kaskasdi latta a saan a nalawag ken saan a makapakumbinsir nga eksena wenno balabala.
Sadiay USA, kamkamaten dagiti Pinoy ti tunggal orasda. Isu nga adda pay dagiti addaan iti dua a trabaho. Rat race kunadansa itoy? Kamkamatenda ti orasada a dida met makamatan. Ket no agawid laeng dagita dua a doktora ken inhiera para iti dayta sangbatting a sanikua? Madi e. Saan a mabalin nga irason iti panagalada iti inada. Ta pagaammotayo a sadiay USA, dagiti nataengan ket agnaedda kadagiti home for the aged. Itoy a kaso, ti kinabileg ti kultura ni Ilokano a naikawes a kas tema ti sarita ket ginuyoden daytoy a banag nga impababa ket nagtinnag la ket ngarud a kimmapsut ta saanen nga umiso ti pasamak.
NO KOMA!
No koma, ta da Julieta ken Marina ket nakurapayda met ken maaw-awanan, sabalina saritaan, kailian. Umno a talagan a pagteng a kas umayon iti situasion a mapaspasamak iti social a panagbiag lalo kadagiti pampamilia a susik. Ta uray ngata binting ket posible a pagaapaan dagiti awan manaknakemna, anianto la ketdi dayta nay bassit a lote, balay ken pagablan? No daytoy nga eksena wenno katatao dagiti agbibiag, nakapappapati. Bigla a simmangpet dagitoy a dua ket alaendan ti tawidda ta kasapulandan ta makurkuranganda met. A kasapulandan ti tawidda. Ala wen. Susik dayta nga umatipukpok ken makapatengngel iti anges. Santo pay la maisapit iti kinapateg dayta nay binakul nga ules, ayna, ania ket ngatan ti amnutna a sarita, kailian!

2) saan a nalawag ti kinaina, bileg ti ina, ken no kasano a pinadakkel ni Magdalena Rapadas dagiti annakna. Apay nga as-asideg ti dina bukod nga anak? Apay a naadayo dagiti pudno nga annakna? Ania dagiti rason?
3) saan nga antigo wenno “new antique” (imitation) la koma ti binakul nga ules. Ngarud, awan ti kaes-eskanna daytoy a banag kadagiti turista. Saanda a gumatang iti ules nga agpateg iti dua ribu a doliar. Amangan no ti balonda laeng nga immay ditoy Pinas dagita ket awan pay iti dua ribu a doliar. No ibasar kadagiti tagilako nga ules ken kubrekama kadagiti website, 30-50 a doliar ti pateg dagiti napipintas. Pagan-ano koma met ni Kano ti ules ket dida met nairuam nga agusar iti ules no di ket comforter ti usarda? Ngarud maysa nga illogical no gumatang ni Kano iti 2000 dollars a binakul nga ules. Saan a nakapappapati. Talaga a saan a pudno.
NGEM NO!
Ngem no imparipirip koma ti author a kunsabos dagiti agkabsat dagita a turista, nalabit a makapatung-ed koma. Wen, natural nga eksena, kunatayo koma. Nakapappapati. Ngem basta lattan simrekda iti eksena dagitoy a Kano. Imbes a pinapigsana ti sarita, kimmapsut ketdi! Manipolasion ti author daytoy a banag. Nakudkodko pay ti di met nagatel a teltelko, hehehe!
4) Naulawak ti dua a karakter nga agnagan iti AURORA. Aurora nga ina ken Aurora nga anak? Wen, mabalin met ketdi a daytoy. Apay ketdin a saanen? Ngem tapno di mapataud iti saan a nasayaat a banag kadagiti agbasa, nasaysayaat a liklikan dagiti makaibunga iti panagsususik iti panunot wenno pannakaulaw, kunak man laengen.

DUA A BALABALA a nasken nga usigen a nalaing:

1) Saan koma a nakaadal da Julieta ken Marina. Kapadada koma iti kasasaad iti biag wenno nakarkaro pay iti rigatda isu a kasapulanda dagita a sanikua a pagnomaran met a saan ket a ti dida pudno a kabsat ti agnomar.
Maitutopen no kua a pagaapaan dayta a sanikua agsipud ta kasapulan. Daytoyen ti susik. Naliklikan pay ti negatibo parang ti edukasion, nga isu dayta ti nakaadal a mangirurumen iti saan a nakaadal.
Ti tawid ti nakasentroan ti susik.
Ti binakul nga ules ket agserbi latta a kas simbolo ti kultura ken simbolo ti kina-Ilokano. Ti mabisin a tao ket dina ammo ti kulkultura ken dayaw ta ti nasken ket ti gilingen ti agkudkudetan a buksit. Survival is the name of the game!

2) Ala, nakaadal dagiti agkabsat a Julieta ken Marina. Isu ti imparang ti author. Pagbigyan. Ta isu la ngaruden iti naiparang. Alaenda ni Magdalena idiay US?
Ala wen. Ilakodan ti balay, kamarin a pagablan ken lote? Ala wen no isu. Mabalin met a ti ina ti agikeddeng daytoy.
Madanaganen ni Aurora no kua. Sadino ti papananna? Kasanon ti biagda nga agiina? A, dagiti luana ket duayya ti rikna, duayya ti kinatao, duayya ti pannakanayon ti kurdon a mangragpat iti namaris a bullalayaw.
Sikolohia a risiris.
Sumrek ti eksena ti binakul nga ules. Daytoyen ti eksena a maemosional la unay. Binakul nga ules ken ti kaipapananna iti biagna, iti biagda a sangapamilia.
No saan met, maysa a napateg a banag dayta a binakul nga ules nga isuda amin a tallo ket agkalikagum kadayta. Para iti sentimental a rason ken takder iti prinsipio, maysa a napateg a nagtitinnawidan ti kaputotan dayta a banag. Itakderna ngarud dayta ti dayaw ken kultura ni Ilokano.
Mailako ti balay, daga, kamarin. Maited iti doktora wenno iti inhiniera dayta “nakapatpateg la unay a binakul nga ules”, a ti kinapategna ket maysa a duayya.
Ngem iti udina, yawatto met laeng ti nakaiyawatan dayta a binakul nga ules ken Aurora ta isu ti ad-adda a kangrunaan a mangayawan kadayta ladawan ti kaputotanda. Balayna? Mabalin met nga igatanganda iti baro wenno ibangonnada. Ket agsipud ta nalaing nga umabel ken pagdidinnamagan, mabalin met nga inrekomendada pay a kas “artist’ iti living tradition isu nga imbangonannda iti dakdakkel a kamarin.Ta kaya da met di ba? Itoy a biang, ammo dagiti a deadal iti agsubalit ken Manangda a nangaywan iti
ipatpategda nga ina. Itoy latta a banag, naaddaan ti kinapateg ni Magdalena a kas ina—ni Magdalena a kas ina a nadungngo ket nasayaat ti panangtarabayna kadagiti annakna babaen iti dinto agkupas nga ayat. makunan a nakapappapatin daytoy a banag.
Basta maisentro ti immatang iti kasasaad wenno sasaaden ni Aurora ken ti pakabuklan ti binakul nga ules.
Itoy a banag, addan ti kaipapanan no apay a doktora ken inhiniera dagiti nakapan idiay US nga annak. Addan ti kinapategda. Addan ti kinapateg ni Aurora a kas kabsat ken nangtaripato iti ina.
Uray ania kadagiti dua a posible a nangiturongan ti author, agibunga la ketdi iti pannakapnek.
No iti umuna a balabala a nadakamat, maemosion no dipay ket napisikalan dagiti risiris a tumpuar. Amangan no adda pay ti pinningnget.
No iti maikadua, sikolohia a sarita. Umukuok la ketdi iti utek ti tunggal linabag ti balikas.
Iti damok pay la a basaen, nalagipkon ti sarita ni apo Juan SP Hidalgo, Jr, a napauluan iti “Kampilan.”
Ngamin awan met ket ti pagdumaan ti kampilan ken ti binakul nga ules? Agpadada a dua a napateg iti kaputotan. Agpadada a tawiden.
Ngamin dagitoy a dua ket simbolo ti kararua ni Ilokano. Simbolo ti kinailokano a nasken a salwadan ken patgen.
Iti “Kampilan” ni apo JSP Hidalgo, saan a madrama, saan a maemosional, ngem nakabilbileg la unay ti mensahe nga itdenna. Sa la sumagepsep ti bileg ti sarita kalpasan a nabasan daytoy. Ket ti bileg awan iti nabasa a sarita no di ket addan iti nagbasa a naiyallatiw. Kastoy ti kabileg dagiti kakastoy a sarita.
No daytoy koma ti nagturongan ti sarita, patiek la unay, nga inyalatna ti umuna a gungguna, base iti tema a dinakamat.
Sakripisio kunam? Di pagbalinem nga inutil ti ina, masaksakit ket kakaasi ni Aurora nga agtaripato. Isu dayta ti sakripisio. Subadan dagiti agkabsat babaen iti panangipalubosda nga isu ti agikut ti binakul nga ules ken ti nam-ay nga iparangkapda.
Iti sarita, nasken nga ibagay ti kinaasino dagiti agbibiag ken ti ilagak a susik wenno risiris. Nasken nga umiso amin ken nakapappati dagiti amin nga anggulo tapno makapatik-ab. ##